मृत्यू पत्र : सजगतेचा दस्तऐवज !

 मृत्यू पत्र : सजगतेचा दस्तऐवज !

‘माणसाचे मन केवळ भूतकळाच्या साखळदंडांनी करकचून बांधून ठेवता येत नाही तर त्याला भविष्याच्या गरुडपंखांचे वरदानही लाभले आहे. एखादे स्वप्न पाहणे, ते फुलावे म्हणून धडपडणे, त्या धडपडीतील आनंद लुटणे आणि दुर्दैवाने ते भंग पावले तरी त्याच्या रक्ताळलेल्या तुकड्यांवरुन इतर स्वप्नांच्या मागून धावणे हा मानवी मनाचा धर्म आहे आणि माणसाच्या जीवनाला अर्थ येतो तो यामुळेच !’

-अमृतवेल, वि स खांडेकर

स्वप्न बघणे, शिक्षण घेणे, पद-प्रतिष्ठा प्राप्त करणे त्याकरिता अहोरात्र मेहनत करणे, संघर्ष करणे, संपत्ती मिळवणे आणि कर्तृत्व सिद्ध करणे हा मानवी आयुष्याचा पट आहे. जीवन आहे तो पर्यंत संघर्ष आहे. आशा-आकांक्षांच्या पूर्तिकरता शेवटच्या क्षणापर्यंत कार्यरत राहणे यात काही गैर नाही. पण जीवन म्हणजे एक भातुकलीचा खेळ हे भान ठेवणेही आवश्यक आहे. हा खेळ अहमहकिने खेळला जातो. आपण अर्जित केलेली संपत्ती, संपादित केलेली मालमत्ता, उभारलेला व्यवसाय ही या खेळातील खेळणी आहेत. शेवटी ती दुसऱ्यांच्या हाती सोपवायची आहे याचे भान मृत्यूपत्र देते. यात आपण ठरवतो की कोणत्या खेळण्याचा वारसा कोणाला मिळावा. “उद्या जावे लागेल” हा विचार ठेवला तर जीवन अधिक परिपूर्ण होते. मृत्यूचे भान ठेवणारा मनुष्यच खऱ्या अर्थाने भरभरून जगतो.

भारतामध्ये संपत्ती वाटपाचे प्रचलित कायदे आहेत, पण ते अनेकदा गुंतागुंतीचे ठरतात. आपण अर्जित केलेल्या संपत्तीने कौटुंबिक कलह निर्माण होण्याचे टाळायचे असतील तर मृत्यूपत्र आवश्यक आहे. मृत्यू पत्र म्हणजेच ईच्छापत्र. ज्यांना मृत्यूची भीती वाटते त्यांच्या करिता हा शब्द अधिक सोयीचा आहे. मृत्यूविषयीची भीती कमी करण्याचे अनेक मार्ग आहेत. झोपताना नियमित शवासन करणे हा त्यापैकी एक. मृत्यूपत्र लिहिणे म्हणजे मृत्यूला स्वीकारणे, त्याला घाबरणे नाही.

हयातीत संपत्तीचे वाटप करणे  आणि मृत्यू पत्राद्वारे ते करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. व्यवसाय पुढच्या पिढीकडे पूर्णपणे सोपविला जाऊ शकतो, कारण त्यात सातत्य आणि विकास आवश्यक असतो. पण संपत्तीचे हयातीत वाटप करताना जर आर्थिक स्वातंत्र्यावर गदा आली, तर व्यक्तीला स्वतःच्या आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात असुरक्षिततेची भावना निर्माण होऊ शकते, ‘नटसम्राट’ सारखी अवस्थ होण्याची भीती असते. म्हणूनच व्यवसाय हस्तांतरित करणे योग्य, पण संपत्तीचे वाटप मृत्यूपत्राद्वारे करणे अधिक शहाणपणाचे ठरते.

आयुष्याच्या एका टप्प्यावर पोहचल्यावर मृत्यूपत्र करून ठेवावे. दुसऱ्या टप्प्यावर, परिस्थिती बदलली तर ते पुन्हा नव्याने करता येते. मृत्यूपत्र लिहल्याने, ज्यांनी आपल्यावर जिवापाड प्रेम केले, ज्यांच्यामुळे जीवनात आनंदाचे क्षण निर्माण झाले, त्यांच्या विषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्याची संधी मिळते.  

मृत्यूपत्राने संपत्तीचे सुस्पष्ट वाटप करता येते. कुटुंबातील वादविवाद टाळता येतात. परदेशात राहणाऱ्या मुलांना कायदेशीर संरक्षण मिळते. मृत्यूपत्र कर्तृत्वाचा सन्मान करते. कुटुंबाला शांती मिळवून देते.

मृत्यू पत्र हे केवळ संपत्तीचे वाटप नाही, तर जीवनाच्या शेवटच्या टप्प्याला सजगतेने सामोरे जाण्याची तयारी आहे. ते आपल्याला शिकवते की मृत्यूचे भान ठेवून जगणारा मनुष्यच खऱ्या अर्थाने भरभरून जगतो.

Dr. Mahendra Ingale @  Pune on August 6, 2026
Author of Value‑Based Leadership

#EngineeringHeartBeats #ValueBasedLeadership #EngineeringDreamsInspiringSouls #ValueBasedADRAndCounsellingServices

भाव विश्वातील जग !

 भाव विश्वातील जग !

 हे शहर चांगले होते,

आताही आहे,

पूर्वी जास्त चांगले होते.

येथे चांगली माणसे राहत होती,

आताही राहतात,

काही जाऊन, काही येऊन राहतात.

पूर्वी मोजकेच विषय असायचे चर्चेला,

आताही असतात,

पण आता ते पूर्वीपेक्षा खूप जास्त असतात.

 

हे शहर आता शहर राहिले नाही,

ते छोटे जग झाले आहे.

 

गाव-पाड्यांतून आलेले लोक शहरी झाले,

आणि शहरी लोक जागतिक झाले.

 

जागतिक सोयी सुविधा नसल्या आल्या वाट्याला,

तरी काही भावविश्वाने जागतिक झाले,

काही आचार विचाराने जागतिक झाले.

 

आता येथील लोक गाव-गाड्यांविषयी बोलत नाहीत,

शहराविषयीही बोलत नाहीत,

ते बोलतात जगाविषयी.

 

जगाच्या समस्यांत गुंतून,

त्यांना आपल्या समस्यांचा विसर पडतो,

त्या विसरातच त्यांना शांतीचा क्षण सापडतो.

 

Dr. Mahendra Ingale @  Pune on August 4, 2026
Author of Value‑Based Leadership

#EngineeringHeartBeats #ValueBasedLeadership #EngineeringDreamsInspiringSouls

सत्तेचा देखावा!

 सत्तेचा देखावा!

सत्ता स्थानावर, अधिकार पदावर असताना,

सत्ता, अधिकार हा आमचा जन्मसिद्ध हक्क आहे...

आम्हाला राजकीय वारसा आहे...

आमच्या पाच पिढ्या शासनात, प्रशासनात अधिकार पदावर कार्यरत होत्या ...

या भावनेने काही

तर देशाच्या सर्वोच्च निवड संस्थांनी आमची निवड केली आहे

या भावनेने काही

सत्तास्थानी असताना,

सेवेकरिता सत्ता हा दिखावा करत राहिले!

 

आभासी जगात आभासी आनंद,

आणि जास्त आभासी जगात जास्त आभासी आनंद,

 हा ही देखावा त्यांनी मांडला,

पण तो उत्सवांत मांडायचा देखावाच ठरला!

 

आपल्या कार्य काळात,

स्वतःशी प्रामाणिक न राहता,

घेतलेल्या निर्णयांचे समर्थन करण्याकरिता,

सत्ता गेली तेव्हा 

काहींनी आत्मचरित्रे लिहली,

काहींनी पॉडकास्ट केले!

 

Dr. Mahendra Ingale @  Pune on August 3, 2026
Author of Value‑Based Leadership

#EngineeringHeartBeats #ValueBasedLeadership #EngineeringDreamsInspiringSouls

 

Alternate Dispute Resolution: A Value-Based Approach to Justice

The human being is the most intricate creation—complex not only in constitution but in the dynamic interplay of influences that shape behaviour. Fellow human beings, environmental conditions, social and political forces, economic pressures, and resource constraints all contribute to the way individuals act and react.

The timeless question, “Why do people behave as they do?” forms the very foundation of human psychology. Yet, even psychology offers only partial answers, never a complete understanding of human nature.

Against this backdrop, the phenomenon of dispute emerges as an inevitable aspect of human interaction. From the dawn of civilisation, disagreements have required resolution. In early societies, disputes were settled by the leader—the pramukh—or by the panch. Their verdicts, often arbitrary, were final, and defiance meant social exclusion, the harshest punishment of that era.

As civilisation advanced, formal courts arose, replacing arbitrariness with structured justice. Learned judges, embodying the highest intellectual discipline, heard arguments and delivered judgments. Dissatisfied parties could appeal to higher courts, with the Supreme Court of India standing as the apex of justice.

In democratic and liberal societies, disputes became woven into the fabric of life—whether in commercial contracts, government agreements, mergers and acquisitions, inter-state conflicts, or even international disputes over borders and resources. Mechanisms such as the International Court of Justice at The Hague and the United Nations have sought to mediate between nations.

In India, however, the sheer volume of pending cases has created a crisis. Justice delayed often becomes justice denied, as escalating costs and changing circumstances render verdicts difficult to implement. Recognising this, and in alignment with the World Trade Organization, India enacted the Arbitration and Conciliation Act, 1996. 

More recently, the Mediation Act, 2023 gave statutory recognition to mediation, making settlement agreements legally enforceable and establishing the Mediation Council of India to regulate and promote mediation.

Key Features of the Mediation Act, 2023:

• Scope of Application: Covers commercial, family, community, and government disputes; recognises international mediation.
• Pre-Litigation Mediation: Encourages parties to attempt mediation before approaching courts.
• Settlement Agreements: Mediated agreements are legally binding, enforceable like court decrees, and can be registered for authenticity.
• Community & Online Mediation: Introduces grassroots mediation and validates digital platforms for dispute resolution.

As a Fellow of the Indian Council of Arbitration, Panel Arbitrator of ICA and FICCI, and with four decades of experience in education and engineering, I am convinced that society urgently needs a trustworthy Alternate Dispute Resolution (ADR) system. 

The success of ADR rests not merely on procedure but on the credibility and skill of the mediator. Considerable time and energy are wasted in prolonged conflicts that could be resolved amicably if guided by trust and competence.

Scholarly Perspective:

A recent article in the International Journal of Law (2026) observed that while ADR reduces judicial backlog and offers speedier justice, it risks becoming a privatization of justice if not carefully regulated. The authors caution that efficiency must not overshadow fairness, especially in disputes involving unequal bargaining power. 

This insight underscores the importance of Value-Based Leadership in mediation—ensuring that ADR remains not only efficient but also equitable and humane.

Beyond Commercial Disputes:

ADR is not limited to corporate or contractual conflicts. Family matters such as property division, marital disputes, neighborhood disagreements, or even seemingly trivial issues like parking disputes in apartment complexes can be settled through dialogue rather than confrontation. 

The mechanism is simple: Impartial Mediation, guided by Fairness, Empathy, and Value-Based Leadership.

Conclusion:

Ultimately, ADR is not just a legal alternative—it is a cultural necessity. It embodies the principle that disputes need not end in bitterness but can be transformed into opportunities for understanding, dignity, and peace. In a society striving for progress, ADR offers a path where justice is not delayed, trust is not eroded, and harmony is preserved.

Dr. Mahendra Ingale @  Pune on August 1, 2026
Author of Value‑Based Leadership

#EngineeringHeartBeats #ValueBasedLeadership #EngineeringDreamsInspiringSouls #ConflictResolution #AlternateDisputeResolution #ArbitrationAndConciliation #LegalReforms #SupremeCourtOfIndia

 

नवा करार!

 नवा करार!

हिरवी पाने आणि लाल फुले मोजून काकराजची जंगलचा राजा म्हणून निवड झाल्यानंतर सत्कार समारंभाचा मोठा कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला. सर्व जंगलवासीयांना निमंत्रण होते. सिंह, चिमपंझी सोडले तर जवळ जवळ सर्व जंगलवासी कार्यक्रमास आवर्जून उपस्थित होते.

सिंहाला काकराजची निवड अवैध पद्धतीने झाली आहे असे वाटत होते त्यामुळे त्याने कार्यक्रमावर बहिष्कार टाकला होता तर माकडाकडे पर्यटन खाते सोपविण्यात आल्यामुळे चिमपंझी नाराज होते.

सिंहावर पूर्वीपासूनच नाराज असल्याने, काकराजच्या निवडीला वरुन विरोध दर्शवून आतून समर्थन केलेले वाघ आवर्जून उपस्थित होते. नव्या व्यवस्थेत लाभाचे पद पदरात पडू शकेल अशी त्यांना आशा होती.

सांस्कृतिक खात्याच्या प्रमुखाने, मोराने बहारदार नृत्य सादर करून औपचारिक प्रस्तावनेने  सभेची सुरवात केली, 'काकराज महोदयांची जंगलचा राजा म्हणून निवड झाली तो क्षण इतिहासाच्या पानात सुवर्ण अक्षरांनी कोरला गेला आहे!…..’

एक एक जण पुढे येवून महोदयांचा, पुष्प माला घालून आणि भेट वस्तु देवून सत्कार करू लागला. काहीनी नव्या व्यवस्थेत महोदयांकडून अपेक्षाही व्यक्त केल्या.

सरोवरातील लहान माशांचा एक समूह पुढे आला व त्याने जलपुष्पांचा एक भला मोठा हार महोदयांच्या गळ्यात घातला. 'महोदय, आम्ही सरोवरतील लहान मासे. मोठे मासे लहान माशांना खातात. आम्हाला संरक्षण द्या', त्यांच्या नेत्याने विनंती केली.   

‘जलामृत फूडस' प्रकल्पाची त्वरित घोषणा करण्यात आली. हा प्रकल्प सरोवरात उभारला जाईल. यात माशांना खाण्याचे रुचकर व पौष्टिक खाद्य तयार करण्यात येवून ते मोठ्या माशांना वितरित करण्यात येईल, त्यामुळे त्यांना लहान माशांना खाण्याची आवश्यकता भासणार नाही. लहान आणि मोठ्या माशांनी अत्यानंदाने हवेत उड्या घेऊन व शेपट्या हलवून आभार व्यक्त केले.

हरिण आणि सशांमध्ये या घोषणेमुळे उत्साह संचारला. त्यांनी वाघ सिंहांपासून संरक्षण मागितले. 'गो ग्रीन.२' योजनेस मंजूरी देण्यात आली. सर्व अभय अरण्यात ही योजना त्वरित राबाविण्याचे आदेश निघाले. नदीकाठाने अधिक उत्पादन देणाऱ्या गवताची लागवड करण्यात यावी. हरिण आणि सशाच्या मांसाचा फ्लेवोर असलेले गवताचे गोळे बनविण्यात येवून ते वाघ सिंहाना खाण्यास देण्यात यावेत. ही योजना दोन दशके कार्यान्वित राहील व टप्प्या टप्प्याने बंद होईल. त्या काळात वाघ सिंहानी गवत आणि कंद-मुळे या आहाराकडे वळावे. वाघांनी नाईलाजानेच माना डोलवल्या. ससा टूणकन उडी मारून हरणाच्या पाठीवर बसला तर हरणाने मंडपातील सुशोभित खांबांवर शिंगे घासून आनंद प्रकट केला.

एका तरुण गिधाडाने आपल्या दोन मागण्या मांडल्या, 'आम्ही जंगल स्वच्छतेचे काम करतो, पण मृत प्राण्यांचे मांस खातो म्हणून आमची हेटाळणी केली जाते. आम्हाला सन्मानाची वागणूक मिळावी. दुसरे असे की माणसांनी 'गिधाडे' नाटक लिहले असून त्याचे प्रयोग सुरू  आहेत. त्यावर बंदी घालण्यात यावी.' सन्मान ही काल्पनिक गोष्ट आहे आणि माणसांचा विषय येथे घेता येणार नाही हे सांगून त्याला खाली बसविण्यात आले.

माणसाशी आमची तुलना करण्यात येवू नये असे विचार व्यक्त करण्याचा गाढवाचा  विचार होता आणि माणसांपासून संरक्षण मागण्याचा बकऱ्या व कोंबड्यांचा विचार होता परंतु परिस्थितीचे आकलन झाल्याने त्यांनी गप्प राहण्याचा निर्णय घेतला.

जंगलात आग लागली होती तेव्हा चिमणीने चोचीत पाण्याचे थेंब नेऊन ती विझवण्याचा प्रयत्न केला होता त्यामुळे तिला ‘वीरश्री’ पुरस्कार देवून तिचा सत्कार करण्यात आला.   

त्यानंतर आणखी काही जणांनी आपले विचार मांडले. त्यातील शब्द महोदयांच्या अलौकिक कर्तृत्वा विषयीचे व अभिनंदनपर होते.

महोदयांनी, त्यांच्याकडे विश्वासाने सोपवलेल्या जबाबदारी बद्दल विनयशीलतेने सर्वांचे आभार व्यक्त केले. ‘तुमच्या आशा आकांक्षाची पूर्ती करण्याकरिता मी जीवाचे रान करीन….’, त्यांनी स्वप्न जागवून नवा करार केला!

Dr. Mahendra Ingale @  Pune on July 31, 2026
Author of Value‑Based Leadership

#EngineeringHeartBeats #ValueBasedLeadership #EngineeringDreamsInspiringSouls #अभियांत्रिकीस्पंदने #राजांचीस्मारके #लोकशाहीचानवाराजाकाकराज

 

बीजांचा संघर्ष !

 बीजांचा संघर्ष !

बियांना रुजायचे असेल तर संघर्ष अटळ असतो

जेथे त्यांना रुजायचे असते, 

त्या जमिनी खाली असतो घनदाट अंधार

दैदीप्यमान प्रकाशाची ओढ उराशी बाळगून  

वाढायचे असते त्यांना संघर्ष करीत !

 

एकाच वेळी वाढायचे असते त्यांना दोन्ही बाजूंनी                                                                     जमीनीखाली मुळे पाठवून, जमीनीवर शेंडे उंचावून!

 

कधी पशू-पक्ष्यांकडून तर कधी माणसांकडून,

डोंगरावर बिया भिरकावल्या जातात

काही रुजतात, काही मातीत मिसळून जातात

ज्या रुजतात त्यांना असतो दऱ्या कपारींचा आधार 

निसर्ग परिस्थिती निर्माण करतो अनुकूल आणि प्रतिकूलही!

त्या संघर्ष करतात, रुजतात आणि वाढतात

जंगलात रुजणाऱ्या बिया म्हणजे स्वतंत्र नेतृत्व !

हे नेतृत्व कठोर असतं, ते निर्माण करते स्वातंत्र्याची आस आणि संघटित शक्ती—जंगलासारखी !

त्यातील काही वटवृक्ष होतात!

 

काही बिया मशागत केलेल्या शेतात रोवलेल्या जातात

त्यांना खत पाणी मिळते, त्यांची काळजी घेतली जाते

त्यांना माणसांची साथ लाभते  

खतपाणी, मशागत, देखभाल यामुळे त्यांचा संघर्ष हलका होतो

शेतात रोवलेल्या बिया म्हणजे सहकार्यात्मक नेतृत्व!

हे नेतृत्व लोकांना सोबत घेऊन चालते, त्यांना आधार देते, त्यांच्या गरजा पूर्ण करतं —शेतीसारखं!

त्यातून पुन्हा नवी बीजे निर्माण होतात

ती पुन्हा रोवली जातात...

 

Dr. Mahendra Ingale @  Pune on July 28, 2026
Author of Value‑Based Leadership

#EngineeringHeartBeats #ValueBasedLeadership #EngineeringDreamsInspiringSouls #अभियांत्रिकीस्पंदने