संघर्षाचे त्रिसूत्र

 संघर्ष हा मानवी जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. संघर्षाचे स्वरूप, हेतू आणि त्यातील आव्हाने या नुसार  संघर्षाचे प्रामुख्याने तीन प्रकार करता येतील. वैयक्तिक संघर्ष, जीवन संघर्ष, आणि व्यवस्थेविरुद्ध संघर्ष.

१. वैयक्तिक संघर्ष – अंतःकरणातील शुद्धीकरण

हा संघर्ष आत्म्याशी संबंधित असतो. आध्यात्मिक उन्नतीसाठी स्वतःला शुद्ध करणे हा या संघर्षाचा गाभा आहे. हा संघर्ष ऐच्छिक असतो. कोणी जबरदस्ती करत नाही, पण तो न केल्यास आत्मिक उन्नतीचा लाभ मिळत नाही. हा संघर्ष कठीण असतो, पण तोच व्यक्तिमत्त्वाला तेज देतो.

२. जीवन संघर्ष – अस्तित्व टिकवण्याची लढाई

दुःख, दारिद्र्य, दुर्धर आजार, चरितार्थ चालविण्या करिता -शिक्षण, अरोग्य, नोकरीसाठीची धडपड—या सगळ्या अडचणींशी झुंज देत जगण्याचा संघर्ष म्हणजे जीवन संघर्ष. हा ऐच्छिक नसतो; तो अपरिहार्य असतो. यात बाह्य त्रास नसतो, पण परिस्थितीच माणसाला झुंजायला भाग पाडते. हा संघर्ष मूलभूत गरजांसाठी असतो, आणि त्यातून माणूस जगण्यासाठी आवश्यक सामर्थ्य मिळवतो.

३. व्यवस्थेविरुद्ध संघर्ष – मूल्यांची चाचणी आणि भावनिक गुंतवणूक

हा संघर्ष सर्वात गुंतागुंतीचा आणि आव्हानात्मक असतो. तो ऐच्छिक असतो. तो मूल्यांवर आधारित असतो. त्यासाठी  त्यागाची तयारी असावी लागते. अनेकदा व्यवस्थेत बदल घडवून आणण्याकरिता, व्यवस्थेतील विसंगती, अन्याय, भ्रष्टाचार या विरुद्ध उभे राहावे लागते तेव्हा हा संघर्ष निर्माण होतो. या संघर्षापासून दूर राहण्याकरिता व्यवस्थेकडून अनेक प्रकारची प्रलोभने दाखविली जातात.

"सोडून द्या, तुम्हाला बक्षीस मिळेल."

“न सोडल्यास, शिक्षा”

या संघर्षात एक विशेष गुंतागुंत असते. व्यवस्था नेहमीच बदलाच्या विरोधात असते. व्यवस्थेत काही जवळची माणसे असतात. वैयक्तिक पातळीवर ते आपुलकीने वागतात, पण व्यवस्थेचा भाग म्हणून ते वेगळ्या पद्धतीने वागतात. व्यवस्थेकडून प्रोत्साहन, व्यवस्थेतील व्यक्तींशी आपुलकीचे व भावनिक संबंध, ईछ्या-आकांक्षा आणि इतर परिस्थितीजन्य घटक, त्यांना तसे वागण्यास प्रवृत्त करतात. त्यामुळे हा संघर्ष काहीवेळा भावनिकदृष्ट्या अधिक वेदनादायक ठरतो.

या संघर्षाच्या कालावधीत अनेकदा द्विधा मनस्थिती निर्माण होते. कौटुंबिक, सामाजिक आणि राजकीय दडपणे निर्माण होतात तेव्हा संघर्ष सुरू ठेवावा की थांबवावा, हा प्रश्न अनेकदा पडतो. तेव्हा हा संघर्ष वैयक्तिक पातळीवरचाही होतो. स्वतःच्या मूल्यांशी प्रामाणिक राहण्याची परिक्षा यातून होते.

कधी कधी संघर्षाच्या दरम्यान काही असुविधा निर्माण होतात—कधी हेतुपुरस्सर, तर कधी परिस्थितीजन्य. संघर्ष करणारी व्यक्ती थकून जावी, गोंधळून जावी, किंवा तिने माघार घ्यावी या करिता हेतुपुरस्कर असुविधा निर्माण केल्या जातात, गैर समज पसरविले जातात, चारित्र्य हननाचे प्रयत्न होतात. अशा वेळी, अस्तित्वाचीच लढाई असल्याने हा संघर्ष जीवन संघर्षाचे स्वरूप घेतो.

म्हणूनच व्यवस्थेविरुद्धचा संघर्ष हा सर्वात गुंतागुंतीचा असतो. तो केवळ बाह्य व्यवस्थेविरुद्ध नसतो, तर अंतःकरणातील द्वंद्वाशीही असतो. तो वैयक्तिक, सामाजिक आणि भावनिक स्तरांवर एकाच वेळी चालतो.

मूल्याधिष्ठित जीवन जगणाऱ्या व्यक्ती या संघर्षासाठी सज्ज असतात आणि पडेल ती किंमत चुकवायला त्या तयार असतात. संघर्षाची त्रिव्रता जेव्हढी अधिक त्या प्रमाणात आत्मबळ निर्माण होते. प्रार्थनेने त्यात वृद्धी होते.

जिंकल्याने नव्हे तर संघर्षाने व्यक्तिमत्वास झळाळी येते. संघर्षाला प्रार्थनेचे बळ मिळते संघर्षशील व्यक्तींचे  व्यक्तिमत्त्व झळाळून उठते. मूल्यांकरिता संघर्ष करणाऱ्या व्यक्तींच्या भोवती एक तेजस्वी आभा निर्माण होते. त्यांच्या सहवासात आश्वासकता वाटते, त्यांच्या नजरेतून स्निग्धता झिरपत जाते, आणि त्यांचे शब्द थेट हृदयाला जाऊन भिडतात. जीवन विकासा करिता या व्यक्ती मार्गदर्शक ठरतात.  

संघर्ष हा मानवी जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे—तोच जीवनाचे खरे सौंदर्य उजळवतो.

डॉ.  महेंद्र इंगळे@ पुणे, नोव्हेंबेर १५, २०२५