प्रशिक्षण : बदलाची दिशा, जीवनाचा दीपस्तंभ
महाकाय शरीराचा आणि
प्रचंड बुद्धिमत्ता लाभलेला प्राणी – हत्ती. माहूत त्याच्या पायात साखळदंड अडकवितो
आणि दुसरे टोक भिंतीवरील कडीला बांधतो. हत्ती स्थानबद्ध होतो.
कुंभार तर याही पुढे
असतो. तो गाढवाच्या पायाला फक्त दोरी अडकविल्याची कृती करतो आणि गाढव स्थानबद्ध होते.
हेच प्रशिक्षणाचे
सामर्थ्य आहे. मानसशास्त्रीय सिद्धांत यात कार्यरत असतो.
प्राण्यांचे
प्रशिक्षण आणि मानसशास्त्रीय सिद्धांत:
प्राण्यांच्या
शिकण्याच्या पद्धतींचा अभ्यास Animal Learning या मानसशास्त्राच्या
शाखेत केला जातो.
• वर्तणूकवाद
(Behaviorism –
Watson, Skinner) : शिकणे म्हणजे दृश्य
वर्तणुकीतील बदल.
• प्रयत्न–चूक
पद्धती (Trial and Error –
Thorndike) : प्राणी अनेक प्रयत्न
करतो, चुकीचे प्रयत्न सोडतो आणि योग्य कृती लक्षात ठेवतो.
• सशर्त
प्रतिसाद (Conditioning –
Skinner) : संकेत आणि प्रतिसाद
यांची जोड निर्माण होते.
मानवी प्रशिक्षणाची
वैशिष्ट्ये:
मनुष्य मात्र
प्राण्यांपेक्षा वेगळा आहे. त्याच्याकडे तर्कशक्ती (Logic), युक्तिवाद (Reasoning) आणि मूल्ये (Values) या विशेष गुणांचा साठा आहे. त्यामुळे मानवी प्रशिक्षणाची रचना
अधिक गुंतागुंतीची असते. मानसशास्त्रज्ञांनी मानवी प्रशिक्षणाबाबत विविध सिद्धांत
मांडले आहेत आणि प्रशिक्षण कार्यक्रमांची रचना करताना त्यांचा आधार घेतला जातो.
मानवी प्रशिक्षणाचे
तीन प्रमुख प्रकार:
१. कौशल्य निर्माण
प्रशिक्षण (Skill
Development)
• व्यक्तीमध्ये
नवीन कौशल्ये विकसित केली जातात.
• कौशल्याचे
छोटे-छोटे भाग करून पायरी-पायरीने शिकविले जाते.
• सतत
सरावाने ते कौशल्य दृढ होते.
• उदा.:
मोटर ड्रायव्हिंग शिकणे.
• संज्ञानवाद
(Cognitivism –
Piaget, Bruner) : शिकणे म्हणजे मनातील
माहिती प्रक्रिया. जटिल कौशल्ये लहान भागांत विभागून शिकवली जातात आणि
पुनरावृत्तीने ती पक्की होतात.
२. वर्तणूक परिवर्तन
प्रशिक्षण (Behaviour
Modification)
• व्यक्तींना
काही सवयींपासून परावृत्त केले जाते.
• यासाठी
कधी वंचित ठेवणे, कधी बळाचा वापर करावा लागतो.
• संशोधनानुसार, साधारण
२१ दिवस एखादी व्यक्ती एखाद्या सवयीपासून दूर राहिली तर ती सवय कायमची सुटू शकते.
• उदा.:
व्यसनमुक्ती प्रशिक्षण.
• वर्तणूकवाद
(Behaviorism –
Watson, Skinner) : पुनरावृत्ती, बक्षीस
आणि शिक्षा यांच्या माध्यमातून वर्तणूक बदलवली जाते. Verywell Mind च्या Learning Theories
in Psychology या लेखात याचे
सविस्तर विवेचन केलेले आहे.
३. मूल्य वर्धन
प्रशिक्षण (Value-Based
Training)
• व्यक्तींमध्ये
मूल्ये बिंबविली जातात.
• व्यक्ती
स्वतःच्या मनःपूर्वक तयारीने ती मूल्ये आचरणात आणते.
• प्रशिक्षक
स्वतः ती मूल्ये जगत असेल तरच हे प्रशिक्षण प्रभावी ठरते.
• अशा
प्रशिक्षकांचा ठसा प्रशिक्षणार्थीच्या मनावर कायमचा बिंबतो आणि Guiding Compass सारखा मार्गदर्शन करतो.
• उदा.:
नेतृत्व प्रशिक्षण, मूल्याधारित कार्यशाळा.
• निर्मितिवाद
(Constructivism –
Vygotsky, Piaget) : व्यक्ती स्वतःच्या
अनुभवातून ज्ञान निर्माण करते. प्रशिक्षकाचे जीवनच आचरण प्रशिक्षणार्थींसाठी
प्रेरणादायी ठरते.
• Madurai Kamaraj University च्या Psychology in
Education या हँडबुकमध्ये
स्पष्ट केले आहे की प्रशिक्षक स्वतः मूल्ये आचरणात आणत असेल तर त्यासंबंधीचे
प्रशिक्षण अधिक प्रभावी ठरते.
शिक्षण आणि
प्रशिक्षण यातील फरक:
• शिक्षण
: सर्वांगीण विकास घडवते. गणित, विज्ञान, तंत्रज्ञान
यातील मूलभूत सिद्धांत व संकल्पना शिक्षणातून समजतात. आदर, सहकार्य, परोपकार
यांसारखी मूल्ये शिक्षणातून रुजतात.
• प्रशिक्षण
: ठराविक बदल घडवते. हा बदल दृश्य स्वरूपाचा असतो.
• आधी
जे नव्हते ते प्रशिक्षणानंतर दिसून येते – मग ते कौशल्य असो वा स्वभाव परिवर्तन.
• बदल
दिसला तरच खरे प्रशिक्षण घडले असे म्हणावे; अन्यथा ती केवळ
औपचारिकता ठरते.
प्रशिक्षकाचे स्थान:
• प्रशिक्षक
म्हणजे दीपस्तंभ.
• अनुभवसंपन्न, मूल्यनिष्ठ, जीवन
जगणारा प्रशिक्षकच खऱ्या अर्थाने बदल घडवतो.
• त्याचा
ठसा कायम राहतो आणि प्रशिक्षण संपल्यानंतरही मार्गदर्शन करतो.
• सामाजिक
शिक्षण सिद्धांत (Social Learning
Theory – Bandura) : लोक इतरांच्या
वर्तनाचे निरीक्षण करून शिकतात. त्यामुळे प्रशिक्षकाचे जीवनच प्रशिक्षणार्थींसाठी
मार्गदर्शक ठरते.
वैयक्तिक अनुभव:
प्रशिक्षण व
आस्थापना अधिकारी म्हणून कार्यरत असताना, सहकाऱ्यांच्या
मदतीने मी अनेक प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित केले. प्रशिक्षणा नंतर त्याचा मागोवा
घेतला (Tracer Study) आणि त्यांचे दृश्य परिणाम पाहिले. या अनुभवांनी प्रशिक्षणाचे
सामर्थ्य आणि त्याची परिणामकारकता अधिक स्पष्ट झाली.
डॉ. महेंद्र इंगळे @ जळगाव, नोव्हेंबर
३०, २०२५
No comments:
Post a Comment